Moduł 2 – Wiedza

Pojęcie zrównoważonego rozwoju nie jest nowe. Jego pierwsze użycie udokumentowane było już w 1713 roku, kiedy w niemieckim leśnictwie stwierdzono, że nie należy wycinać więcej drzew, niż może odrosnąć. W ostatnich latach termin ten zyskał na znaczeniu. W obliczu narastającego kryzysu klimatycznego apele o wplecenie działalności ludzkiej w harmonię z naturą stają się coraz głośniejsze i częstsze. Nie ma jednolitego rozumienia zrównoważonego rozwoju, jednak większość definicji podkreśla, że dostępne zasoby planety powinny być wykorzystywane tylko w takim stopniu, aby obecne i przyszłe pokolenia, niezależnie od tego, gdzie obecnie żyją na świecie, mogły prowadzić dobre życie.

Obecnie jednak sytuacja jest daleka od zrównoważonej, ponieważ zasoby planety są nadmiernie eksploatowane. W roku 2024 wszystkie odnawialne zasoby naturalne Ziemi, które mogą się odnowić w ciągu roku, zostały wykorzystane już pierwszego sierpnia. Dzień ten znany jest jako Światowy Dzień Długu Ekologicznego (lub Światowy Dzień Przekroczenia Zasobów Naturalnych). 

Rzut oka na rysunek obok pokazuje, że różne kraje eksploatują zasoby naturalne w różnym tempie. Podczas gdy kraje tzw. Globalnej Północy niemal całkowicie wyczerpały swoje zasoby w pierwszej połowie roku, większość krajów na Globalnym Południu zrobiła to w drugiej połowie. Ogólnie rzecz biorąc, Globalna Północ przyczynia się do przeciążenia znacznie bardziej niż Globalne Południe. Ta rozbieżność leży u podstaw problemów poruszanych przez ruch sprawiedliwości klimatycznej.

Dziś 98% naukowców zgadza się, że kryzys klimatyczny jest spowodowany przez człowieka. Ważne jest jednak podkreślenie, że nie wszyscy są równie odpowiedzialni za kryzys i nie wszyscy cierpią w równym stopniu z powodu jego konsekwencji. Najbogatszy 1% populacji odpowiada za dwukrotnie większe emisje niż biedniejsza połowa, co oznacza że ci, którzy przyczyniają się najmniej, są najbardziej dotknięci. Koncepcja sprawiedliwości klimatycznej podkreśla, że kryzys ekologiczny jest kryzysem społecznym na globalną skalę.

Podstawowy wzór pokazujący, że bogactwo koreluje z wysokimi emisjami, dotyczy zarówno poziomu między krajami (zobacz diagram powyżej), jak i poziomu wewnątrzkrajowego - społecznego (zobacz diagram poniżej). Diagram pokazuje, że najbogatsze 10% populacji odpowiada za prawie połowę emisji konsumpcyjnych na całym świecie.

Chociaż wysiłki na rzecz ochrony klimatu z pewnością powinni podejmować wszyscy, to jednostki z najwyższym śladem ekologicznym mają tu szczególną rolę do odegrania. Wiele można osiągnąć choćby poprzez zmianę nieodpowiedzialnych praktyk gospodarczych i indywidualnych zachowań w społeczeństwach konsumpcyjnych. Jednak działalność gospodarcza i styl życia w krajach Globalnej Północy są systemowo powiązane z utrzymującymi się strukturami kapitalizmu, kolonializmu i rasizmu, co utrudnia zmianę szkodliwych wzorców.

Wielu badaczy datuje historyczne korzenie zmian klimatycznych na XVIII wiek, kiedy to rewolucja przemysłowa, kolonializm i kapitalizm połączyły się w bardzo specyficznej koniunkcji. Wynalezienie maszyny parowej i jej zastosowanie w angielskim przemyśle bawełnianym od 1760 roku oznaczało początek rewolucji przemysłowej. Kiedy węgiel, olej mineralny lub gaz ziemny są spalane w celu uwolnienia energii, emitują gazy cieplarniane do atmosfery ziemskiej i prowadzą do globalnego ocieplenia (zobacz ramkę poniżej).

Dziś maszyna parowa jest symbolem nie tylko nowoczesnego sposobu produkcji (słowo kluczowe: industrializacja), ale też zmienionego systemu gospodarczego (słowo kluczowe: kapitalizm, zobacz ramkę poniżej). Wykorzystanie paliw kopalnych pozwoliło na przyspieszenie produkcji, zwiększenie handlu i zysków oraz skoncentrowanie kapitału po stronie nielicznych właścicieli. Z biegiem czasu produkcja dóbr stała się bardziej sposobem na osiąganie zysków niż na zaspokajanie ludzkich potrzeb, co jest jedną z głównych cech kapitalizmu.

Kapitalizm stworzył masową produkcję i globalny system transportu towarów, co miało poważne konsekwencje dla klimatu. Na wykresie 4 możemy zobaczyć, jak emisje gazów cieplarnianych wzrosły od początku rewolucji przemysłowej (zobacz wykres poniżej).

Rewolucja przemysłowa i kapitalizm prawdopodobnie nie rozwinęłyby się tak szybko, gdyby nie ewoluowały w kontekście europejskiego kolonializmu. Chociaż kapitalizm zawsze idzie w parze z eksploatacją zasobów naturalnych i ludzkich, to w koloniach przybrało to skrajne formy. Kradzież ziemi, zniszczenie ekosystemów, przesiedlenia i zniewolenie lokalnych ludów w celu zwiększenia zysków kolonizatorów były codziennością. Rasistowskie uzasadnienia służyły do legitymizowania przemocy i eksploatacji.

Jeśli nawet powyższe formy europejskiego kolonializmu i niewolnictwa są w dużej mierze historią, nadal mają wpływ na dzisiejsze czasy. Pojęcie postkolonializmu odnosi się do skutków trwającego ponad 500 lat kolonializmu, zarówno w formie eksploatacji ekonomicznej, jak i rasizmu. Rzeczywistość postkolonialna znajduje również swoje odzwierciedlenie w obecnym kryzysie klimatycznym, mianowicie poprzez wydobycie zasobów na dużą skalę w krajach postkolonialnych oraz nierówny podział przyczyn i cierpienia związanych ze zmianami klimatycznymi między Globalną Północą a Globalnym Południem. Niektórzy aktywiści mówią o „rasizmie środowiskowym" i wzywają do przyjęcia dekolonialnej perspektywy w walce ze zmianami klimatycznymi. Twierdzą, że dla sprawiedliwej transformacji rasizm, nierówna eksploatacja i podziały społeczne muszą zostać zastąpione globalną solidarnością i sprawiedliwością.

Protagonści globalnego ruchu na rzecz sprawiedliwości klimatycznej koncentrują się na globalnych nierównościach, które są odzwierciedlane i wzmacniane przez kryzys klimatyczny.

Dodatkowe materiały:
Poznaj Vanessę Nakate, ugandyjską aktywistkę klimatyczną, mówiącą o sprawiedliwości klimatycznej i rasizmie (po niemiecku, z napisami): https://www.youtube.com/watch?v=ufcZE7EbBb0 (od minuty 2:20).

Obecny kryzys klimatyczny to bardzo dynamiczne zjawisko. Nowe fakty publikowane są codziennie i może się wydawać niemożliwe, aby być na bieżąco. Niemniej jednak ważne jest, aby być poinformowanym, chociażby dlatego, że istnieje wiele fałszywych informacji. Wiele młodych osób ma świadomość postępujących zmian klimatycznych i ich przyczyn, jednak często muszą konfrontować się z sprzecznymi danymi i wątpliwymi informacjami. Ważne jest, aby móc dostarczać fakty z zaufanych źródeł.

Obecne globalne ocieplenie stwarza wielkie zagrożenie dla ludzi i ekosystemów. Zatrzymanie go wymaga wysiłków na wszystkich poziomach: politycznym, społecznym i osobistym.

Wysiłki polityczne

Zmiany klimatyczne nie zatrzymują się na granicach narodowych. Zachowania szkodliwe dla klimatu, niezależnie od tego, gdzie na świecie mają miejsce, wpływają na całą planetę. Środki mające na celu walkę z globalnym ociepleniem muszą być zatem przyjmowane na poziomie międzynarodowym, a regulacje koncentrować się na gospodarce, ponieważ wewnętrzna dynamika kapitalizmu napędza konkurencję i dążenie do zysku.

9 maja 1992 roku podjęto pierwszy ważny krok w kierunku międzynarodowej regulacji, gdy 154 kraje przyjęły Ramową Konwencję Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu w Rio de Janeiro w Brazylii. Zadeklarowane cele obejmowały stabilizację emisji gazów cieplarnianych oraz przyjęcie zasady sprawiedliwości klimatycznej. Następnie Konferencja Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu (UN Climate Change Conference) organizowała coroczne spotkania. Najbardziej wpływowe do tej pory odbyły się w Kioto (1997), Cancun (2010), Paryżu (2015) i Dubaju (2023). Kolejnym kamieniem milowym na poziomie ONZ była rezolucja Zgromadzenia Ogólnego dotycząca 17 Celów Zrównoważonego Rozwoju (SDGs) w Nowym Jorku w 2015 roku. Na poziomie UE podjęto kilka ważnych kroków od 2019 roku – zobacz tabelę poniżej.

Pomimo licznych zobowiązań do ochrony klimatu na poziomie globalnym i europejskim tempo ich wdrażania przez rządy krajowe wciąż jest zbyt wolne. Organizacja Germanwatch przeprowadza coroczną ocenę polityki klimatycznej 57 krajów o najwyższych emisjach. Co roku miejsca od 1 do 3 pozostają puste, ponieważ organizacja stwierdza, że żaden z krajów nie ma odpowiedniej polityki ochrony klimatu. W 2024 roku na miejscach 4 do 10 znalazły się Dania, Estonia, Filipiny, Indie, Holandia, Maroko i Szwecja. Osiągnięcia, które zostały ocenione pozytywnie, obejmowały stosunkowo niskie emisje na mieszkańca (Indie), wysiłki w zakresie efektywności energetycznej (Maroko), energii odnawialnej (Estonia) lub gospodarki o obiegu zamkniętym (Holandia).

Edukacja

Edukacja jest ważnym narzędziem dla zrównoważonego rozwoju. Dziś istnieje wiele podejść edukacyjnych, które mają na celu wzmocnienie zrozumienia globalnych zależności i odpowiedzialnego obywatelstwa globalnego.

• Edukacja dla zrównoważonego rozwoju (ESD) jest wymieniana w ramach celu 4.7 Celów Zrównoważonego Rozwoju ONZ. Ma na celu umożliwienie uczniom zrozumienie globalnych powiązań i zależności związanych ze zmianami klimatycznymi oraz dostosowanie osobistych decyzji do założeń rozwojowych ONZ. Skupia się na umiejętnościach podejmowania decyzji i działaniach na rzecz zrównoważonego rozwoju.
• Edukacja globalna (GE) ma na celu przezwyciężenie eurocentryzmu w edukacji, co ma uczynić wzajemne powiązania warunków życia na całym świecie kwestią przekrojową w edukacji. Ludzie powinni rozumieć globalne relacje władzy i ich skutki, ale jednocześnie postrzegać siebie jako kompetentnych obywateli, którzy mogą domagać się zmian.
• Edukacja obywatelska globalna (GCE) postrzega ludzi jako obywateli całego świata, którzy powinni działać odpowiedzialnie. GCE koncentruje się na poziomie poznawczym, społeczno-emocjonalnym i behawioralnym.
• GreenComp jest ramą odniesienia dla zrównoważonych kompetencji do wykorzystania w kontekście edukacyjnym, opracowaną przez Komisję Europejską. Daje wskazówki dotyczące rozwoju „wiedzy, umiejętności i postaw, które promują sposoby myślenia, planowania i działania z empatią, odpowiedzialnością i troską o naszą planetę oraz zdrowie publiczne” (więcej o GreenComp w module 5).

Aktywizm

Dla wielu ludzi zmiany inicjowane na poziomie politycznym są zbyt wolne. W ostatnich latach powstaje coraz więcej ruchów społeczeństwa obywatelskiego, które mają zwiększyć presję na rządy i sprowokować je do szybszego podejmowania działań przeciwko globalnemu ociepleniu. Historie aktywistów klimatycznych opowiadają o złości, odwadze, wytrwałości, a w niektórych przypadkach także o sukcesie.

Opowiadanie historii o aktywistach walczących o wspólne wartości może podnosić na duchu, zwłaszcza gdy ludzie czują się bezsilni w obliczu kryzysu klimatycznego. Więcej przykładów młodych aktywistek i młodych aktywistów znajdziesz w module 5 naszego kursu.

Teraz obejrzyj wywiad z Aeron Treiblmayr. Droga aktywności tej młodej osoby z Austrii była wyboista i składała się z porzucenia kształcenia zawodowego, długiego czasu niepewności co do dalszych kroków i wielu przypadków, w wyniku których m.in. została wybrana do austriackiej rady klimatycznej obywateli.

Wywiad z young Austrian Aeron Treiblmayr

Niektóre przykłady aktywizmu klimatycznego:

• W Europie Fridays for Future jest prawdopodobnie najbardziej znanym ruchem przeciwko zmianom klimatycznym. Ruch został zapoczątkowany przez młodą Szwedkę Gretę Thunberg w 2018 roku, ale rozprzestrzenił się na całym świecie, docierając aż do Australii, Chin, Japonii, Timoru Wschodniego, Tajlandii i USA. Ruch składa się głównie z uczniów szkół i studentów uniwersytetów. Jednak w wielu krajach powstały grupy wsparcia, takie jak Rodzice, Naukowcy, Nauczyciele i Przedsiębiorcy dla Przyszłości.
• Aktywizacja klimatyczna nie jest europejskim fenomenem. Wiele ludów rdzennej ludności na całym świecie należy do najdłużej, najgłośniej i najodważniej protestujących. Ich zmagania są ważne, ponieważ często łączą ochronę ekosystemów i klimatu z walką przeciwko ekstraktywizmowi (model rozwoju, czy kapitalizmu realizowanego w uboższych państwach Ameryki Łacińskiej, Afryki i Azji, oparty jest na ekstrakcji, czyli wydobywaniu zasobów, a potem eksportowaniu zysków/produktów za zagranicę), eksploatacji kapitalistycznej, postkolonialnym nierównościom i rasizmowi, a tym samym przeciwko przyczynom globalnego ocieplenia. Walki ludów rdzennej ludności o zachowanie natury są często walkami o przetrwanie i kultywowanie stylu życia znacznie różniącego się od konsumpcyjnego (szkodliwego dla środowiska). Ważne jest uznanie ruchów na Globalnym Południu i tych podejmowanych przez ludy rdzenne, aby nie reprodukować eurocentrycznych nieporozumień na temat aktywizmu klimatycznego.

Poziom indywidualny

Wielu ludzi dostosowuje swoje osobiste przekonania i działania, w przeciwieństwie do rządów. Na poziomie indywidualnym ludzie postrzegają zachowania przyjazne dla klimatu nie jako ograniczenie własnej wolności, ale jako sposób na zabezpieczenie przyszłości.

Badanie przeprowadzone przez Greenpeace w 2022 roku wykazało, że młodzi ludzie w wieku od 17 do 24 lat są bardziej świadomi idei zrównoważonego rozwoju niż inne grupy wiekowe i chcą, aby ich polityczni reprezentanci działali w tym kierunku. Jednocześnie konsumpcja jest ważną częścią kultur młodzieżowych w państwach Globalnej Północy. Istnieje zatem luka między świadomością problemu a zachowaniem.

Pracownicy młodzieżowi mogą być ważnymi wzorami do naśladowania w zakresie zachowań przyjaznych dla klimatu.

Istnieje wiele małych rzeczy, które można zrobić, aby żyć bardziej zrównoważenie.

Oto 18 wskazówek dotyczących ochrony klimatu od WWF:

Żywność

• Kupuj tylko to, co naprawdę możesz wykorzystać.
• Jedzenie warzyw jest znacznie bardziej przyjazne dla klimatu niż jedzenie mięsa.
• Sprawdzaj etykiety fairtrade i organiczne przy zakupie żywności.

Odpady

• Używaj pojemników wielokrotnego użytku zamiast jednorazowych.
• Poddawaj swoje odpady prawidłowemu recyklingowi.
• Staraj się naprawiać zamiast kupować nowe.

Mobilność

• Używaj ekologicznych środków transportu (rower, transport publiczny).
• Używaj samochodu tylko w absolutnie koniecznych przypadkach.
• Minimalizuj swój ślad ekologiczny, korzystając z carpoolingu.

Mieszkanie

• Zmniejsz zużycie energii poprzez większą efektywność energetyczną.
• Korzystaj z zielonej energii.
• Ogrzewaj bardziej efektywnie poprzez wentylację i ogrzewanie sąsiedzkie.

Podróże

• Wybieraj się na wakacje w pobliżu.
• Unikaj latania.
• Wybieraj zakwaterowanie, które szanuje środowisko.

Konsumpcja

• Informuj się o produktach, które kupujesz.
• Pożyczaj zamiast kupować nowe.
• Wybierz bank z normami społecznymi i środowiskowymi.

Czasami wiedza o tym, jak działać w sposób zrównoważony, jest szeroko dostępna, jednak okoliczności uniemożliwiają realizację działań. Praca nad tym, aby zrównoważone działanie stało się łatwe dla wszystkich, jest satysfakcjonującym zajęciem. Mówimy wtedy o zwiększeniu pozytywnego śladu ekologicznego - ecological HANDprint (jako pozytywnego odpowiednika ecological footprint - śladu ekologicznego).

Tworzenie fizycznej mapy z zielonymi miejscami pracy i możliwościami zielonego kształcenia na danym terytorium, do czego zachęcamy w module 6, zwiększa pozytywny ślad ekologiczny, gdyż wspiera lokalną młodzież w dążeniu do zrównoważonych karier, 

Moduł 2 koncentrował się na temacie wiedzy i podkreślał, jak ściśle jest ona powiązana z wartościami. Zajmował się różnymi aspektami kryzysu klimatycznego i walki z nim: